AĞIR METALLER VE KANSERLER

Dr.Armağan Karal Desem

01.09.2001- Lefke Gazetesi, sayı 9

BÖLÜM-1-GENEL BİLGİLER

a-ÇEVREDEN NASIL ZEHİRLENİYORUZ?

b-ÇEVRESEL KİRLENMEDEN DOĞAN MESLEK HASTALIKLARININ ÖZETİ

MESLEKİ VE ÇEVRESEL TEHLİKELER

İnsanlar,günlük yaşamda ya da toplumsal işlerini yaparken,çağlar boyunca çevredeki çeşitli ve küçücük kimyasal parçaçıkların etkisine maruz kalmaktadırlar.Bu etkiyle karşı karşıya kalmanın sonucu olarak da çeşitli hastalıklar ortaya çıkabilmektedir.Örneğin cildin iltihaplanması demek olan ekzema,bu küçücük kimyasal partiküllerin (parçacıkların), cilde temas etmesi sonucu oluşmaktadır.

19.uncu yüzyılın sonlarına doğru,ultraviyole(x-ray) ışınlarının henüz bilinmediği dönemlere değin,mesleki akciğer kanseri,henüz tanımlanmamıştı.Oysa,bugün yapılan kanser araştırmaları,vucüttaki çeşitli kanserlerin ,hala daha birçok mesleklerle doğrudan bağlantılı olarak meydana geldiğini ortaya çıkarmaktadır.

Tıp araştırmacıları bugün,çevrenin,burun yoluyla insan vucüduna giren kimyasal toz parçacıklarıyla,metallerle ve zehirli gazlarla kirlenmesine bağlı olarak birçok hastalığın ortaya çıktığını söylemektedirler.

Risk,yalnızca kirlenmeyi sağlayan işyerindeki işciler için değil,bu kirlenmeye maruz kalan ve böylesi işyerlerinden uzaktaki herkese ilişkindir.Örneğin,evhanımları,diskoteklerdeki gençler,çiftçiler,şehir taşımacılığında çalışanlar vb. dahi.

İŞYERİNDE TEHLİKELİ KİMYASALLARLA TEMAS

Mesleğe bağlı olarak,günlük iş yaşamı çevresinde sayısız tehlikeli kimyasallarla temas edilmektedir.Bu nedenle,meslek icra edenlerde,o mesleğe bağlı olarak güvenlik bilincinin ve sağlık güvenliğinin sağlanması koşuldur.Bu güvenliğin sağlanması halinde bile,yine de birçok insan tehlikeli kimyasallara karşı korumasızdır.İş çevresinde,potansiyel hastalık nedeni olabilen bazı kimyasallar,aşağıdaki maddelerde bulunmuştur;

Temizleme maddeleri(eritkenleri)

Kuru temizleme eritkenleri

Spray boyalar

Boya çıkarıcıları

Kumaş boyaları

Gasoline ve kerosen gibi yakıtlar

Yağlayıcı maddelerle yağ çıkarıcılar

İş yerlerinde bulunabilen ve kimyasallar ve metallerle kirlenmiş toprak,yeraltı suyu ve hava.

ÇEVREDE BULUNABİLEN ZARALI KİMYASALLAR;

(çevresel kirlenme saptandığında bulunan bazı kimyasallar)

Benzene
Vinyl Chloride
TCA(1,1,1-Trichlorathane)
TCE (Trichlorethylene)
Civa
Kadmiyum
Kurşun
Krom
Toluene
Xyelene
MTBE (Methyl Tertiary Butyl Ether
Benzidine
PERC (Perchloroethylene)
Methylene Cloride
1,2-Dichloroethane
1,1-Dichloroethane
Beryllium Chlorinated Solvents
Hydrocarbons

PEKİ BUNLAR BİZE NASIL ZARAR VERİYOR?

Herhangi bir korunma olmadan toksik kimyasallara maruz kalınmışsa,kişide çeşitli şekillerde rahatsızlık belirtileri meydana gelir.Tüm potansiyel belirtilerin listesini çıkarmak ve bunların spesifik nedenlerini sıralamak olası değilse de,aşağıdaki uyarılar nasıl bir mesleki tehlike ile karşı kaşıya olunduğuyla ilgili bağlantı kurmamıza yardımcıdır.

Belirtiler,aşağıdakileri içerebilir;

· Değişik kanser çeşitleri;Akciğer,idrar kesesi,beyin,böbrek,kan(lösemi)lenfoma,cilt kanserleri

· Değişik derecelerde öğrenme bozuklukları(ADD,AD,HD,LD)

· Teratojenik etkiler:Annenin gebelik öncesi veya sırasında maruz kaldığı etkilere bağlı olarak fetüste gelişen anomaliler

· Respiratuar(Solunumla ilgili) etkiler;Solunum güçlüğü,allerjiler,benzeri durumlar

· Gastrointestinal etkiler:Mide-Barsak ile ilgili durumlar

· Kardiovasküler etkiler:Kalb ve damarlarla ilgili problemler

· Hepatik etkiler: Karaciğerle ilgili çeşitli sıkıntılar

· Renal etkiler:Kanlı idrarı da içeren çeşitli böbrek rahatsızlıkları ve diğer böbrek hastalıkları

· Nörolojik etkiler:Refleks bozuklukları ve baş ağrısını da içeren çeşitli sinir sistemi bozuklukları

EVDE ZARARLI KİMYASALLARLA TEMAS

Ev ortamında kişilerin zararlı kimyasallarla temas konusunda endişelenmesi gereken üç ana tip temas yolu vardır:

Yeraltı suyu kirliliği

Toprak kirliliği

Hava Kirliliği

YERALTI SUYU KİRLİLİĞİ

Yeraltı suları kirliliği ile temas,genelde kuyu veya memba suyu olan evlerde yaşayan kişilerde ortaya çıkar.Bu gibi bir ortamda,kuyu suyu,spesifik kimyasallarla veya kimyasallardan ortaya çıkan küçük zararlı partiküllerle kirlenmiştir.Bu zararlı materyal,daha sonra çeşitli çeşme veya memba sularına infiltre olur.

Kuyu suyu bulunduran kişiler,bu suyu içerek sindirim,bu suyla banyo yaparak cilt ve sudaki nemin havaya karışmasıyla kirlenen havayı soluyarak solunum yoluyla bu kimyasallara maruz kalırlar.

İlave olarak,kuyu suyu yoluyla kirlenen yeraltı suyuyla direkt temasta bulunanlar yanında,hazır pet suyu kullananların ve o bölgedeki şişe suyu kullananların sularına da hava yoluyla bu kirlenme geçebilir.

Kimyasallar uçucu ise;(örneğin benzin ve diğer metaller gibi) evin havasında birikerek aile fertlerinin sağlığını, bu dumanı soluma yoluyla tehdit edebilir.

TOPRAK KİRLİLİĞİ

Diğer bir kirlenme ,toprak yoluyla olur.

Bu,daha önce de değindiğimiz gibi,metal atıkları ve ağır metallerle kirlenmiş yeraltı suyunun havayla teması sonucu ve suyun bu kirlenmiş şekilde toprağa geçişiyle olur.Bölge sulandırıldığında,bu ağır metaller ve kimyasallar toprakta birikir ve toprağı da kirletir.Kişiler bu şekilde,toprakta yürürken veya çalışırken cilt temasıyla,havadaki tozların havaya karışmasıyla solunumla,yetiştirilen sebzelerin yenmesi yoluyla da,sindirimle bu zararlı kimyasallara açık hale gelirler.

HAVA KİRLİLİĞİ

Diğer bir kirlenme şekliyse,atmosferiktir.Havadaki kirlilik çeşitli çekillerde suyu ve toprağı kirleterek insana zarar verir.Atmosferik kirlenme,aynı zamanda,kimyasal maddelerle ilgili fabrika,şirket veya işyerlerinin havaya ,sağlığa zararlı duman ve is yaymasıyla da gerçekleşir.

KİRLİLİK YAYAN MEKANLAR

Aşağıdaki ve burada gösterilmeyen daha birçok kaynaklar tipik bulaşma-kirlenme yerleridir.

Benzin istasyonları
Makina sanayii
Kimyasal madde imalatı tesisleri
Kuru temizleyiciler
Yakma makinaları,aletleri
Depolama tesisleri
Yağ rafinerileri
Temizleme eriyikleri ve benzin üretim tesisleri
Arazi yükselticiler

EV EŞYALARINDAN KİRLENME YOLLARI

Fırın temizleyiciler
Banyo temizleme ürünleri
Böcek zehirleri(Pesticide)
Böcek sprayleri
Kanal-lağım temizleyiciler
Halı temizleyiciler
Ev eşyaları boya maddeleri
Mekanik temizlik araçları

ÇEVRESEL KİRLENME SONUCU GELİŞEN MESLEK HASTALIKLARI

CİLT HASTALIKLARI

Endüstride,hem çalışanlarda hem de bu endüstriel ürünleri kullananlarda cilde zarar vererecek,iltihaba (inflammation) neden olacak birçok kimyasallar kullanılır.

Bu kimyasalların bazıları cildi tahriş ederek,ciltte hastalıklara neden olurlar.Bazıları ise cildin ışığa ve metallere karşı aşırı duyarlı olmasına sebeb olurlar.Diğer bir kategoridekiler ise,cilt kanseri yaparlar.

Ciltteki yaralanma;Bazı kuvvetli asit ve alkaliler ile chromium(krom) tuzları,arsenik ve civa içeren kimyasallar yanıklarda olduğu şekilde tahribederler.Eğer deri dokusunun alt katmanları incinmemişse,birkaç saatte ciltte su kabarcıkları(bül) oluşur.Fakat daha şiddetli hasarlarda,deri kaybı ve aşağı deri dokusuna yayılma görülür.

İşçilerin karşı karşıya kaldığı zararlı kimyasallardan asitler (ör: sülfirik asit) ve alkaliler (ör:yakıcı sodyum bikarbonat) bu kimyasallardandır.

KONTAKT EKZEMA

Deri ile bu tür kimyasalların teması aylar ve yıllar arasında değişen bir etki süreci gösterir.

Az orandaki bir kısım çalışanda;örneğin boya imalatı ilekimyasal ve farmasötikal ürün imalatında çalışanların bir kısmında metallere karşı duyarlılık gelişir.Deride meydana gelen iltihap,bu duyarlılığın sonucudur ve kontakt ekzema (contact eczema) diye adlandırılır.Bu şekilde adlandırılmasının nedeni,Nikel gibi metallerle doğrudan temas sonucu vucutta meydana gelen kızarıklık ve lekelerin eczema türü oluşudur.Derinin,sadece Nikel ile temas ettiği, hemen sadece üst kısmı zarar görmüştür.

Nikel içeren küpeler,kulak memelerinde kızarıklık yaparlar.Nikel içeren çorap jartiyeri,pantolon askısı,bel kemeri de ayni şekilde,bacaklarda ve kalçada küçük lekelenmeler,kızarıklıklar yapar.

Anti-malarial (sıtmaya karşı) ilaçlar gibi bazı kimyasallar ultraviole ışınlarına karşıcildi aşırı hassas yaparlar.Bu yüzden,bu tür kimyasal maddeleri kullananlarda güneş yanıkları daha kolay gelişir.

Güneş ışınına karşı hassasiyete fotosensitivite denir.

Mesleki astım(asthma)yapan herhangi bir kimyasala dokunmak da ayni şekilde kontakt ekzemaya neden olabilir.

Plastik ve deterjan sanayiinde kullanılan kimyasallar da bu gruba girerler.

CİLT KANSERİ

Ciltte uzun süreli irritasyonlar(tahriş)yapan kimyasal maddeler sonuçta cilt kanserine neden olabilrler.Örnek vermek gerekirse,yıllardan sonra,testislerde görülen scrotum (torba derisi)kanseri buna örnektir.

Kanser;vücut hücrelerinin doğal olmayan bir şekilde aşırı olarak çoğalması ve sağlıklı dokuyu istila ederek bozması durumudur.

Karsinojenler olarak bilinen bazı kimyasalların,kanser gelişimine,diğerlerine oranla daha hızlı neden oldukları bilinmektedir.Bunların arasında;inşaatlarda ve yol yapımında çalışan içcilerin maruz kaldığı katran,zift,çıra ve elektroliz endüstrisinde kullanılan kroom tuzları sayılabilir.

LÖSEMİ (LEUKEMIA)

KAN KANSERİ VE DİĞER KANSERLER

Mesleki bir hastalık olarak kanser,vücudun bir organından diğerine atlayabilir.Bazi petrol türevlerinden özellikle benzen’in,kan kanseri de denen lösemi yaptığından kuşkulanılmaktadır.Benzenin,petrol rafinerisi endüstrisinde çalışan işçiler tarafından vucuda alındığı muhtemeldir.

Kadmium metalinin kullanıldığı yerlerde çalışanlarda (kadmium,pirinç kaplama işleri,(mangal)kaynak ve çinko koklamakta kullanılır) ve bunlara maruz kalanlarda diğerlerine nazaran daha sıklıkla prostat kanseri meydana gelir.

Asbest tozları,diğer akciğer hastalıkları yanında,plevral mezotelioma denen akciğer kanserine yol açar.

Organik boya,özellikle anilin bazı kulanan veya imalatında çalışanlarda özellikle mesane (idrar kesesi) kanseri gelişmesi olasılığı vardır.

Nukleer radyasyona sürekli maruz kalanlarda(hastahane personeli,X ışınları kullananlar ve laboratuar çalışnaları,radyoaktif örnekleri elleyenler) kan ve lenfatik sistem kanserlerine yakalanma riski ,diğer kişilere göre çok daha fazladır.

-SÜRECEK-